Table of contents for Landbouweekblad 100 in Landbouweekblad 100

ANORGANIESE KUNSMIS Die geskiedenis van kunsmis begin in 1842 toe die Engelsman John Lawes die eerste anorganiese misstof ontwikkel het deur fosfaatrots met salpetersuur te behandel om superfosfaat te vorm. In dieselfde jaar het ’n Duitse navorser, Justus von Liebig, vasgestel dat plante stikstof nodig het om welig te groei. In 1909 het die Duitse chemici Fritz Haber en Carl Bosch ’n proses ontwikkel waardeur ammonium ekonomies haalbaar uit die atmosfeer gesintetiseer kan word. Slegs vyf jaar later het Bosch, saam met ’n BASF-navorsingspan, ’n fabriek vir die vervaardiging van ammonium opgerig. Dit was die begin van die hedendaagse kunsmisbedryf. Die tegnologie is nie onmiddellik aangegryp nie. Eers in die 1940’s het boere in Amerika anorganiese kunsmis op groot skaal begin gebruik. Dit het opbrengste drasties verhoog. KRAGAFTAKKERS In 1918…

KATINKA OP GALOP 1970. Katinka Heyns vertolk die rol van Linda in Jans Rautenbach se nuwe rolprent Jannie Totsiens, ’n liefdesverhaal wat afspeel in ’n inrigting vir sielsiekes. Linda is behep met ’n hob belperd, vertel Katinka. “Ek is mal oor perde. Ek het ’n perd op ’n plaas in Oos-Transvaal (nou Mpumalanga) en haar naam is Tosca. Tosca was die eerste opera wat ek gesien het. Haar vul het ek Lika gedoop – Lika is die meisie in Arme Marat, waarin ek die eerste keer teenoor Cobus Rossouw gespeel het. “Ek was in ekstase toe ek hoor daar is ’n perd in Jannie Totsiens. Ek het elke week ryskool toe gegaan om my perdry op te knap. Maar toe kom die ontnugtering. Dis mooitjies ’n houtperd en nie ’n…

Daar is ’n fyn spel tussen afslaer, koper en die ervare veeverkoper, skryf C.J. Reinecke in 1954. Die koper kom miskien uit ’n digbevolkte stad waar duisende stuks vee maandeliks geslag moet word om in die vleisbe-hoefte van die stad te voorsien. Die boer is bewus van hierdie feit en het reeds sy prys in sy gedagte vasgestel. As die afslaer egter met die veiling begin, word die prys so laag moontlik ingesit. Met ’n kwasi-onverskillige houding voeg die koper nou en dan ’n sikspens by die prys. Daar is vyf, ses van hulle wat om die skaapkraaltjie staan en bie. “Drie pond vyftien sjielings stuk, meneer. Moet ek verkoop?” vra die afslaer as die bieëry tot ’n einde kom. “Drie pond vyftien sjielings en ses pennies sal hulle neem,”…

Een van die vroegste probleme was om te keer dat trekkers vasval. Ná jare se eksperimen-tering in Amerika en Brittanje onderskeidelik deur Benjamin Holt en Richard Hornsby is ’n oplossing gevind. In 1904 was Holt die eerste om ’n kruiptrekker-patent te registreer en in 1910 het hy sy kruiptrekkers Caterpillars begin noem. In die Eerste Wêreldoorlog is nagenoeg 10 000 Holt-kruiptrekkers gebruik en, net soos die trekker die trekdiere in die landbou vervang het, het die kruiptrekker ook die perd se rol in oorlogvoering verminder, dalk net vinniger. Teen 1919 was Holt gevestig as die wêreld se voorste vervaardiger van kruiptrekkers. Die maatskappy Holt was reeds jare lank bekend om sy landboutoerusting, maar ná die oorlog het hy hom op padboumasjinerie toegespits. In 1925 is die geamalgameerde maatskappy Caterpillar gevorm.…

2008 Mnr. Piet du Toit van-Rustenburg betaal R725 000 vir ’n Oos-Afrika-buffelbul op die wildveiling van die Stud-wildtelers naby Bela-Bela. Mnr. Jacques Malan van Lumarie Game Breeders betaal R1,6 miljoen vir ’n buffel met uitsonderlike groot horings. 2010 Mnr. Douw Steyn van die Shambala-wildreservaat (Vaalwater) koop ’n buffelbul teen R6 miljoen van die Kwanarereservaat, naby Stofberg, Mpumalanga. Kort daarná word die rekord verbeter toe mnre. Piet du Toit en Cyril Ramaphosa die buffelbul Bayeto van die private natuurreservaat Thaba Tholo teen R9,2 miljoen koop. 2011 ’n Oos-Afrikaanse buffel-koei behaal R4,7 miljoen op die Stud Game Breeders se veiling op Bela-Bela. In Oktober betaal ’n anonieme koper van Mookgophong R18 miljoen vir ’n buffelbul, Senatla, op die Thaba Tholo-veiling. 2012 Mnr. Piet du Toit koop die buffelbul Horison in vennootskap met…

OOR KETTIES Jagervaring begin by ’n voëlrek. Met hom leer jy bekruip, hoog mik as die voël ver is, ’n bietjie links of regs beweeg as die takke in die pad is en vinnig skiet as die tortelduif sy nek begin oplig. OOR DIE WINDBUKS Die BSA-nommer een-windbuks het my die skietkuns geleer. Dikwels, sommerso wanneer ek alleen is, wonder ek watter pad ek sou geloop het as ek iets anders op my vyfde verjaardag gekry het. Met hom het ek geleer hoe om ’n sneller af te trek wanneer jy wil raak skiet. As jy lêskiet of dooierusskiet, druk jy die sneller. As jy staan-skiet, trek jy hom. Dit het my geleer om afstand te skat en dat elke geweer en elke koeël anders val. Om grof te vat…

Suid-Afrikaanse boere se kundigheid en tegnologie om mielies te verbou en ’n stapelvoedsel vir mens en dier in Suid-Afrika en die streek te voorsien, het die afgelope eeu ’n omwenteling ondergaan. Die opbrengs het vermeerder en hektare verminder. 765000ton mielies word op 1,56mil-joen ha aangeplant teen ’n gemiddelde opbrengs van 0,483 t/ha. Diegemiddeldeopbrengs per hektaar is die eerste keer hoër as ’n ton, naamlik317miljoenton mielies op 3,13 miljoen ha teen 1,012 t/ha. Diegrootstehoe-veelheid hektare kommersiële mielies wat tot nog toe aangeplantis: 4,73 miljoen ha. Tog is die totale produksie net 5,17 miljoen ton teen 1,12 t/ha. Nasionaledubbelsyferproduksieword die eerste keer in die geskiedenis behaal: 10,6 miljoen ton op 4,46 miljoen ha. Die gemid-delde opbrengs is 2,37 t/ha. Diegrootste mielie-oesng(16,7 miljoen ton) word op 2,63 miljoen…

‘Droogte klou in die verre noorde”. “Klein-Karoo op sy knieë weens die droogte”. “Waterkwota dalk doodskoot vir appels en pere”. “Droogte wurg steeds groot dele van SA”. “Dinge raak nou lelik vir Olifantsrivier se boere” … Dié opskrifte, wat verlede jaar in Landbouweekblad verskyn het, sou in vele ander jare sedert 1919 kon pas. ’N DORRE LAND Prof. William Beinart skryf in The rise of conservation in South Africa: Settlers, livestock and the environment 1770-1950 daar is in hierdie era elke sewe of agt jaar ’n droogte, met “ernstige droogtes” in 1862-’63, 1872-’73, 1877-’78, 1895-’96, 1903-’04, 1912-’13 en 1918-’19 in die Kaap, en weer in 1926-’27 en 1932-’33. “Die noordwestelike deel van die Kaap is in 1927-’28 besonder swaar getref. Die verskuiwing van vee na aangrensende distrikte het veroorsaak dat…

Onkruid, insekte en siektes in die landbou is niks nuuts nie. Gevolglik het voedselvoorrade al dikwels in die verlede in die gedrang gekom. Doeltreffende wetenskap kan egter dié bedreigings vir gewasopbrengste teenwerk. Sonder gewasbeskerming sou die wêreld se produsente slegs 60% van hul huidige produksie kon behaal. Syngenta is ’n internasionale maatskappy wat landbouchemikalieë en saad produseer. As ’n biotegnologiemaatskappy doen hy baie genomiese navorsing. Syngenta het ongeveer 28 000 werknemers in meer as 90 lande, waarvan meer as 5 000 se aandag op navorsing en ontwikkeling toegespits is. Ná tot 12 jaar se navorsing met ’n belegging van gemiddelde sowat $280 miljoen (sowat R4,03 miljard) sal een uit 160 000 molekules die mark as ’n produk bereik. Syngenta bestee jaarliks sowat $13 miljard (R187 miljard) aan navorsing en ontwikkeling.…

Volstruiseierkoekies 20 koppies meelblom of meel, 1 volstruiseier, 10 koppies suiker, 1 bottel melk, 10 lepels vet, 10 lepels botter, ½ pakkie soda, ½ pakkie kremetart, 1 koppie korente. Maak goed deurmekaar, rol uit en druk af. Bak vir 20 minute of langer. (29 Okt 1919.) ’n Snaakse koek 1 koppie boermeel, 1 koppie meel, 1 teelepel fijn gemmer, 1 teelepel gemengde speserije, 1 koppie sultanas, 2 eetlepels stroop (treacle), ½ eetlepel bakpoeier, 1 eier en bietjie suur melk. Meng ál die droë goed, klop die eier en voeg genoeg melk bij om te meng. Stoom vir 2 ½ uur. (31 Maart 1920.) Skriftuur-plaaskoek 4 ½ koppies 1 Kon. 4:22; 1 ½ koppies van Rigt. 5:25 laaste sin; 2 koppies van Jer. 4:20; 2 koppies van 1 Sam. 30:12; 2…

Hoe maak jy ’n voëlrek? Jy gaan na die kweperlaning. Daar sny jy ’n lekker mikstok. Die mik moet nie te wyd wees nie, want dan moet jy jou regterduim te veel ooprek as jy aanlê. Die velletjie vir die granietklippie moet netjies uitgesny wees. As hy te klein is, glip die klip skeef uit en woer-woer deur die lug. Hy moet ook nie te groot wees nie, dan is jou skietding onakkuraat. Aan die mikstok en aan die klipvel bind jy voorslagriempies. Jy maak hulle eers nat en daarna maak jy hulle mooi rond met ’n strykriem – ’n voëlrek moet netjies lyk. Jy moet trots wees op jouvoëlrek, sê my pa. Dit is jou wapen in die veld. Met hom skiet jy spreeus en mossies en vinke en…

Sedert 1920 het Clanwilliam se kerk ’n besonder hegte band met sy blomryke omgewing, skryf Estelle du Toit in 1976. “Met die instap in die bruidskoekkerkie (spierwit met bogies en torinkies) voel dit of jou asem skoon wegslaan. Die swaar, soet geur van heuning hang in die lug. Plasse kleur lê uitgestort op die plankvloer. Die gezoem binnekant is nie dié van bye nie. Daar is ’n skaar vroumense bymekaar, van alle groottes, ouderdomme en kleure. Die monde babbel, maar die vingers werk nog vinniger. “Tussen alles deur vleg Kay Berg, die voorsitter van die veldblommevereniging, soos ’n nat steen seep. ‘Stop nog ’n bietjie toe daarlangs!’, ‘hierdie geles moet uit hier!’, ’nou by jou, hoor!’ “Van ver af ry die mense hul streek se blomsoorte aan. Daar’s blomme uit…

1 MOTORFIETS, 227 AALWYNE 1967. ’n Fris man met ’n aalwyn oor die skouer by jou verby sien jaag? Dis mnr. Hendrik Kruger, ’n deeltydse boer van Pietersburg (nou Polokwane), wat aalwyne met sy motorfiets – sy enigste ryding – uit die verste uithoeke van Suid-Afrika versamel. Dit is nie maklik om aalwyne op ’n motorfiets te vervoer nie. Al manier is om die aalwyn oor die skouer te lê, dit met die nek vas te druk totdat die motorfiets aan die gang is en dan so met die een hand te ry. Kruger het al meer as 6 000 myl (9 600 km) afgelê, en 227 verskillende aalwynsoorte pryk (met die nodige permitte) in sy tuin. ’n Enorme Aloe speciosa, wat bykans tien voet (sowat 3 m) hoog is…

Die eerste uitgawe van Landbouweekblad het op 21 Mei 1919 verskyn, midde-in een van die mees traumatiese tye in die land se geskiedenis. Die jong Unie van Suid-Afrika het gesteier onder die nasleep van die drie ergste rampe van die dekade: Die Eerste Wêreldoorlog was enkele maande vantevore uiteindelik verby, die Groot Griep (die grootste demografiese katastrofe in die land se geskiedenis) het honderdduisende lewens geëis en die landbou was in die greep van die ergste “landsdroogte” van die nuwe eeu. Suid-Afrika was nou deel van die magtige Britse wêreldryk, maar met die verwoesting van die Anglo-Boereoorlog van skaars twee dekades vantevore nog vars in die geheue – veral die duisende vroue en kinders wat in die konsentrasiekampe gesterf het en die 30 000 plase wat in die doodsnikke van…

Jean du Preez, oudredakteur van Landbouweekblad, onthou die voorblad waaroor hy die meeste spyt kry. “Hier in die later jare van my redakteurstyd word Landbouweekblad deel van Huisgenoot se sake-een-heid, met ’n nuwe uitgewer wat nog nie met die aard van ons tydskrif en sy lesers vertroud was nie. “In ’n onbewaakte oomblik swig ek voor sy versoek dat ons Steve Hofmeyr op ons voorblad sit – dit gaan ons sirkulasie ’n groot hupstoot gee, reken hy. Ek het niks teen Steve nie, maar die tydskrif was skaars op straat, of die klagtes stroom in: ‘Waddehel gaan nou met julle aan? Wat het Steve met die landbou uit te waai?’ “Daardie Saterdag stap ek by Kaap Agri in Durbanville in en sien nog pakke Landbouweekblaaie op die rak lê. Ek…

Die wol-boom van die 1950’s was groot nuus in daardie jare. ’n Staaltjie word vertel van oom Frans van Wyk van Celereyfontein by Fraserburg, eertydse voorsitter van die Wolkommissie, wat glo sy sigaret ingesluk het toe sy wol op die veiling kom. Hy het ’n groot skeersel op die mark gehad en het vooraf bereken teen watter prys dit moet verkoop om sy koöperasieskuld te betaal. Toe die afslaer by sy lot in die katalogus kom, het hy van pure senuwees al die helfte van sy pakkie Rembrandt van Rijn opgerook. Toe die bieëry 40 pennies per pond haal, het hy sulke diep teue aan sy sigaret begin vat. En toe die bod by 60 pennies kom, het hy geweet hy sal sy skuld kan betaal. Met die bod by…

In 1965 skryf Landbouweekblad dat “die meeste van ons boere ’n boeredag tot onlangs as ’n onding beskou het”. Toe het die besef egter begin posvat dat boeredae die plek is waar boere wetenskaplike inligting kan bekom. Hoe het dié bewuswording deurgesuurdeeg in die meer as ’n halwe eeu sedert dié artikel verskyn het! Hedendaagse boeredae is deurspek van inligting wat vanuit ’n wetenskaplike en tegnologiese rigting uiters waardevolle gereedskap aan boere bied. Dáár lig navorsers mense in oor die nuutste boerderymetodes en graan-en groentekultivars, en vee-en wildboere kry inligting oor die mees gevorderde metodes om genetiese vordering met behulp van DNS, genomika en seleksie te bewerkstellig. Werktuigvervaardigers vertel van die vordering met tegnologie wat trekkers en stropers se werkverrigting verbeter en brandstofverbruik verminder, werktuie se doeltreffendheid op ’n nuwe…

Ek was omtrent tien jaar oud toe ek in die middel 1940’s die eerste keer met ’n “tentoonstelling”, ook “Boereweek” genoem, op my geboortedorp, Calvinia, in die noordwestelike Karoo van ou Kaapland kennis gemaak het. Eers heelwat later is van ’n “skou” gepraat. Die woord Boereweek het presies gesê wat dit was – ’n viering van boere se leefwyse en ’n toonvenster vir die landboubedrywighede wat die ekonomie van plattelandse dorpe aangedryf het – met natuurlik pret, plesier, kuier en lekker eet. Vir daardie week is droogte, swaarkry, skuld, politiek en boerderyprobleme opsy geskuif. In die huisvlytafdeling was die tafels gelaai met plaas-en dorpsvroue se naaldwerk, gebak, vleis en ingemaakte produkte. Jou mond het gewater en die braaivleisvure is heeldag aan die gang gehou. Boereweek is vroeg in September gehou…

Bo staan mnr. J.H. Badenhorst van Benoni in 1976 met die bekende Voor-trekker-verkenningsleier Hans (Dons) de Lange se olifantpangeweer. Dr. Lucas Potgieter het ’n navraag oor dié erfstuk na prof. Felix V. Lategan verwys, wat op sy beurt lesers kon vertel dat die “pragtig bewaarde, swaar olifantpangeweer met die kort, dik, agtkantige loop inderdaad die ware Jakob is”. Die 5boorwapen weeg 5,44 kg. Die loop is 813 mm lank en 6,35 mm dik. Sulke wapens is beslis in die Slag van Bloedrivier gebruik en gewoonlik met lopers gelaai. Gustav Preller bevestig dit in sy boek Andries Pretorius, waarin hy die geveg só beskryf: “So lank as die wamuur is, kraak opeens die olifantgewere en snaphane los dat dit dawer en dreun deur die oggendstilte en die berge en klowe antwoord…

Die nuus het al drie dae voor die tragedie gekom: Daar’s ’n brand agter Spogtersgat, maar die suidoos waai, hy dryf hom weswaarts, weg van ons af. Dit was die Sondag. Teen die Dinsdag was die vuur weer amper vergete, die enigste tekens daarvan ligte rookwolke ver agter die lae berg oorkant die rivier waarteen ons plaas grens. Maar dié aand, ná kyk NET-nuus, wys die weervoorspelling hoe ’n laagdruksel om die Kaap en af na die Suid-Kaap gaan beweeg, met baie warm toestande. Dit dring egter nie tot ons deur nie: In die Suid-Kaap bring ’n laagdruksel eers noordwestewind, en dan swaai hy om na suidwes. Ons plaas, Windsor, aan die Goukourivier tussen Riversdal en Stilbaai, behoort aan my en my suster, Tobea Brink. Ek bly op Durbanville, sy…

Landbouweekblad se grondberaad naby Bela-Bela is ons bestemming. Ons vertrek voor sonop. Ek met die padkaart en Pa met sy katarakte. Ons volg stofpaaie om die Vrystaat se teerpaaie te omseil wat deesdae soos emmentalkaas lyk. “Pa, hierdie onteieningbesig-heid gaan die ekonomie in duie laat stort. Hoe kan die ANC dit nie insien nie?” “Ag, my kind. Kyk maar hoe het daai vark destyds die meeste wit mense ’n rat voor die oë gedraai.” “Van wie praat Pa nou?” “Daai vark, man. Wat was sy naam nou weer?” Pa haal sy sakdoek uit, gorrel en spoeg in die lap voor hy dit weer toevou en in sy broeksak druk. “Verwoerd. Die lae luis. Hoe kan sy naam my ontglip? Jy sal nog sien, jeug is ’n verbygaande bate.” Pa jaag…

Uit die pen van kosskrywers, soos Marta, Mielieblaar en Rina, het Landbouweekblad se vrouelesers hul kosinspirasie gekry. Die heel eerste resepte wat gepubliseer is, was sopresepte: skaapneksop en groentesop. Oor sop skryf die vroueredakteur, Marta: “’n Lekker bord soep is nie alleen versterkend nie, maar ook bijna onmisbaar bij ’n goeie maaltijd.” Sop moet omtrent so dik soos vars room wees, skryf sy verder, en moet goed afgeskuim word sodra dit begin kook. Verder vermaan sy lesers om hul sop vir 3-4 uur te kook – aanhoudend, maar nie te vinnig nie, anders sal die “groente hard kook en die krag daarvan nie in die sop uitkook nie”. En ter afsluiting, hierdie raad: “As soep suur is, kan ’n bietjie koeksoda ingegooi word.” SLAGDAG Marta was die skuilnaam van M.M.…

In 1952 het jukskeispelers van Lüderitz ’n duisend myl afgelê om aan ’n jukskei-kompetisie deel te neem. Hulle moes die reis, wat ongeveer vyf dae per trein heen en weer geduur het, onderneem wanneer Keetmanshoop, hul wyksbond, teen Windhoek se wyksbond kragte gemeet het. Namibië (toe nog bekend as Suidwes) was in vier wyksbonde verdeel, naamlik Keetmanshoop, Windhoek, Usakos-Omaruru en Otjiwarongo-Outjo. Die wyksbonde het jaarliks teen mekaar gespeel om ’n sterk span vir die uniale toernooi saam te stel.…

“Dit is ’n mooi voorblad, maar wat is fout met dié tarentaaljag-toneel?” vra Landbouweekblad in 1951. Met ’n pond op die spel, stroom altesame 346 briewe vol raaiskote in. ’n Hollander, J. Rienderhoff van Vredendal, gee uiteindelik die deeglikste antwoord. “Ten eerste is de stand van de jager verkeerd; hy staat te recht en vangt so de terugslaf van sijn schot niet goed op,” begin hy. Verder is die jagter se vinger nie op die sneller nie; die een seun staan te voor onder die geweer; die honde moet liefs patryshonde wees, nie windhonde nie; jy jag nie in ’n wit broek nie; en jy jag nie tarentale in die oop veld nie, maar tussen die bome.…

Biddae vir reën was deur die dekades deel van die Suid-Afrikaanse landboutoneel. As die reënwolke wegbly, die weiding skraps raak en die damme se watervlak daal, bid die boere vir reën. Piet Ebersohn, wat voor sy onlangse aftrede op ’n Griekse eiland as joernalis en skakelman in Pretoria gewoon het, vertel ds. Jan du Plessis, ’n NG leraar van Hartswater, het op ’n dag tydens ’n Geloftefees in ’n kerkbuitepos van die NG gemeente Piet Plessis die woord gevoer. “Dit was midde-in ’n bitter droogte, sonder ’n aanduiding van spoedige verligting, en hy het noodwendig ook vir reën gebid. Terwyl hy gepreek het, is die sluise van die hemel geopen. Die oorverdowende gekletter van die reën op die sinkdak het die dominee se stemklank uitgedoof en hy het voorgestel dat…

In 1955 kla die Landbouweek blad-leser Kosie van Stoffberg op die brieweblad oor die skaarste aan “plaasnooiens” en hoe moeilik dit is om hul harte te verower. Op haar beurt betreur Veldblommetjie van Smithfield – in werklikheid mej. Hettie Erasmus van Avondrust – die skaarste aan “boertjies”. Binne weke word sy deur briewe uit die hele land oorstroom, en só kom die gewilde pasmaatsrubriek By die Opsitkers tot stand (en Veldblommetjie raak op 5 Mei 1956 verloof aan mnr. Adolph Fourie van Kuruman en hulle word Landbouweekblad se eerste Opsitkers-paartjie). Ná vyf jaar ontvang die tydskrif weekliks sowat 600 briewe van eensames wat onder ’n skuilnaam – Troebadoer, Lemoenduif, Druksoentjie, die Bul van Porterville, Wipneusie, Mieliepit, Maanskyn, Botterblom – ’n briewewisseling wil aanknoop. Party skuilname word omhul deur misterie: Dwarrelwind,…

Oor die afgelope eeu het verskeie gerekende en gewilde medewerkers oor ’n wye verskeidenheid onderwerpe in Landbouweekblad geskryf. M.C. van Sandwyk het van 1923 tot 1950 ’n weeklikse motorrubriek behartig. Dit was pionierswerk in die era toe motorvoertuie oorgeneem het by ry-en werktuie wat met trekdiere bespan is. Van Sandwyk het in 1935 ook die eerste lys Afrikaanse motorterme saamgestel. G.R. von Wielligh, ’n vroeë Afrikaanseskrywerentaalstryder het verskeie bydraes in die 1920’s aan gestuur Tydens die redakteurskap van Sarel van Vuuren het adv. C.R. (Blackie) Swart die regsvrae van lesers in die rubriek “Die Wet in die Alledaagse Lewe” beantwoord. Metrepubliek-wording in 1961 het Swart die land se eerste staats-presidentgeword (destyds ’n seremoniële amp, met die uitvoerende magte in diehandevann eerste minister). Vervolgverhale was jare lank gewilde leesstof in Landbouweekblad.…

Mnr. Danie Cronjé (80) van Cronjé Properties & Auctioneers, Port Elizabeth, onthou ’n paar staaltjies. Kort voor ’n veeplaas vir herverhuring per veiling aangebied word, probeer die huidige huurder om voorne-mende huurders af te skrik deur tien dooie jakkalse teen die ingangshek op te hang. Hy het vroeër die jakkalse elders laat skiet. Die dag van die veiling plant die huurder toe ook ’n vriend by die veiling om die besmetting van jakkalse uit te lig. Die afslaer reageer toe spitsvondig met: “Meneer, jy kan bly wees dat die ongediertes nou almal uitgeroei is en dat ’n mens voortaan in vrede hier sal kan boer!” Op ’n ander geleentheid het ’n oom voor die veiling mooi aan die afslaer verduidelik dat hy sy hoed sal op hou as hy bie,…

Dit het “die drie musketiers van Bloemfontein” bloedsweet gekos om die eerste Sampi-oesdag op die plaas Donkerhoek buite Bloemfontein te reël. Skaars 200 mense het dit op 7 en 8 Junie 1967 bygewoon. Die drie, mnre. Hannes van Wyk, Moos Haddad en George Stegmann, wou boere en masji-nerievervaardigers by mekaar bring. “Daar was ’n wesenlike behoefte om trekkers en werktuie op ’n groter skaal te sien as wanneer slegs een maatskappy sy produkte op jou plaas kom demonstreer,” vertel Van Wyk later. Die tekens vooraf was belowend. “Ek vertrou dat die oesdag nog eendag wêreldberoemd sal raak – soos die blommefees van Nederland, die Rynfeeste van Duitsland en Windhoek se karnaval,” sê dr. Willie Kotze, die eertydse direkteur van Sampi, ná daardie eerste oesdag. Die volgende jaar was daar 600…

Honderd jaar gelede was die internasionale trekkermark ’n woelige en kleurryke deurmekaarspul. Vroeë trekkers en kruiptrekkers het hul waarde in die Eerste Wêreldoorlog bewys. Ná vrede gesluit is, het dié ongewone voertuie begin om die landbou ingrypend te verander. Die era van trekdiere was verby en skielik wou almal toetree tot die nuwe mark vir meganiese sleepgoed. Teen 1921 was daar reeds rondom tweehonderd trekkervervaardigers in Amerika – van hulle eerder daarop ingestel om geld te maak as trekkers. Só het ene W. Bear Ewing reeds in 1915 probeer munt slaan uit die gewildheid van Henry Ford se Model T. Ewing het ’n trekkermaatskappy gestig, ’n fabriek gekoop en’nelektrisiën met die naam Paul Ford – ’n man met geen kennis van trekkers of die ontwerp daarvan nie – as direkteur…

Die meeste perdeliefhebbers in die Kaap ken Jan van der Merwe, of liewers Jan Beslaner, en bel sy vrou, Francina, om afsprake met dié gesoute ambagsman te maak. Hy beslaan perde tot so ver as Sutherland en Matjiesfontein. Jan was die enigste van ses broers wat dié kuns by sy pa geleer het. “Ek het sin gehad vir die werk en só gedink: As my pa aftree, wat sal van die mense se perde word?”…

Reeds vanaf die eerste uitgawes van Landbouweekblad praat boere saam oor hul honde. In die 1920’s is dit veral die deug van verskillende honderasse om jakkalse, oftewel vossie, te jag. “Ons beste en trouste honde sal ek geen geld ter wêreld voor vat,” skryf in A.C. Pretorius in 1920. “Want waar hulle vossie gekry het, haal hulle hom uit, al is dit in die gate, en dood is sy naam.” Getroue jaghonde wat na die hiernamaals is, se prestasies raak oor die jare net beter. Sy ou Harrier Foxhound-kruis, Jumbo, word steeds “hoog geroem”, vertel P.S. de Klerk van East Poort in 1945. “Hy was kort op sy bene en het my altyd aan ’n likkewaan laat dink. Maar menige jakkals se slimstreke is deur ou Jumbo se neus en…

In 1962 verskyn filmregisseur Howard Hawks se rolprent Hatari op die silwerdoek. Dit is John Wayne en sy span avonturiers wat in die noorde van Tanzanië wild vang vir dieretuine reg oor die wêreld. Dit is gevaarlike werk, maar die geld is goed en die leefstyl is enige buitelugliefhebber se droom. Buiten ’n bietjie romanse toe ’n jong Michèle Girardon op die toneel verskyn, is die rolprent vol jaagtonele van Wayne en sy span wat met ’n oop vragmotor en Jeep wild agternasit en met vangtoue vastrek. Toe Hawks die rolprent begin vervaardig het, het hy niks van wildvang af geweet nie en by die SuidAfrikaanse bewarings-legende dr. Ian Player gaan kers opsteek. Player het in daardie stadium bekendheid verwerf vir sy tegnieke om renosters te vang om in reservate…

Bonnox, ’n maatskappy waarvan die geskiedenis oor meer as 50 jaar strek, se sukses is grootliks te danke aan sy stigter, mnr. Volker Schadewaldt, en getroue personeel. Me. Anita Gent bedryf deesdae dié familie-onderneming nadat sy die leisels as besturende direkteur by haar pa oorgeneem het. “My pa het die onderneming in 1962 as ’n klein handelstak op Valhalla begin. Ek het in daardie winkel grootgeword en van kleins af sakewaardes by my ouers geleer.” Die maatskappy se produkte, wat bekend is om duursaamheid en doeltreffendheid, het ’n sterk band met Duitse presisie. Volker is in 1926 in Berlyn, Duitsland, gebore en het saam met sy ma, me. Hertha Schadewaldt, na Suid-Afrika geïmmigreer. Hy en sy vrou, Jean, het in die 1960’s begin om ingevoerde omheiningsprodukte te verkoop. Die nou…

Mielies is meer as net stapelvoedsel vir mense en diere. Dit is deel van Suid-Afrikaners se kollektiewe bewussyn – van Sarie Marais se huis daar onder in die mielies by die groen doringboom tot die straatverkopers se uitroepe van “Mielie-e-s!” in ons stede. Mielies is deel van die Suid-Afrikaanse landskap, van die plattelandse dorpies wat in die somer deur lappe groen mielies omsoom word, tot die groot graansilo’s met die miljoene der miljoene mieliepitte daarin. ’N STADIGE BEGIN Mielies is reeds in 1655 – skaars drie jaar ná Jan van Riebeeck voet aan wal gesit het – na die Kaap ingevoer onder die naam “Turchsche Tarwe”, maar dit aard nie goed in die Kaap nie. “Weens ongunstige omstandighede in die winterreënstreek is die gewas aanvanklik nie op groot skaal verbou…

Egte waterwyser-boor-manne is vandag nie meer so volop nie, want geoloë het ’n deel van hul werk oorgeneem. Maar vroeër was dit húlle wat in die soektog na bruikbare ondergrondse water die boer se vernaamste staatmakers was. Húlle het gesê waar geboor moes word, self die boormasjien daar staangemaak en self die water wat hulle aangewys het, gaan uithaal. Sy eintlike kontrei is Smithfield, maar sy boormasjien het hom dikwels na ander plekke geneem. Hy is Johannes Hermanus van Rensburg gedoop, maar in sy vyftig jaar as boorman-waterwyser het hy reeds feitlik oral as oom Maan bekend geword. Boekgeleerdheid het hy nie. Toe hy die eerste keer die woord “geoloog” onder oë gekry het, moes hy in ’n woordeboek gaan naslaan om te weet wat dit beteken. Maar hy het…

1650’S: BRANDSIEKTE Een van die grootste en eerste rampe wat die Suid-Afrikaanse veeteelt tref, eis in Van Riebeeck se tyd sy slagoffers: “De schurft”. Meer diere is waarskynlik daaraan verlore as aan enige ander siekte wat in die eerste twee-honderd jaar sy verskyning in Suid-Afrika gemaak het. In sommige kuddes vrek vier uit elke vyf skape, en later beeste ook. 1746: SPRINKANE Van Riebeeck het ook met sprinkane as verwoester van oeste kennis gemaak. In die somer van 1653 teken hy in sy dagboek aan dat dié insekte “groot schade aan de cool en de andere vruchten doen”. Die eerste werklike groot sprinkaanplaag tref die Wes-Kaap in 1746 ná ’n jaar van pragtige reën. ’n “Ongelooflijke menichte” van die insekte sak op die kolonie toe. En die gevolg? Nie slegs…

1967 “Een van die ernstige probleme in die landbou is die feit dat boere te stadig bankrot word,” haal Manie die bekende prof. Eckart Kassier aan nadat hy in ’n toespraak verwys het na boerderye wat oor jare ten gronde gaan en nie oornag ineenstort nie. 1974 “Dit sal my nie nou betaal om dood te gaan nie,” het minister Hendrik Schoeman gesê nadat hy moes hoor boedelbelasting gaan nie afgeskaf word nie. 1976 Ek het byna uit my stoel voor die TV-stel getuimel toe die nuusleser aankondig dat Sampi en Samso gaan ontbind sodat ’n nuwe mielie-organisasie binne die landbou-unie gevorm kan word. 1998 Is die ANC-regering nie dalk besig om die landbou uit te verkoop nie? Manie vertrou nie die vrede nie … 1999 Verslae van ondersoekspanne is…

As jy dink WhatsApp was die begin van boere wat hulself organiseer, is jy moontlik te jonk om die ou burgerbandradio’s van die laat 1980’s en vroeë 1990’s te onthou. Bakkies, skoolbusse en vragmotors is almaltoegerus met tweerigtingradio’s en boere het saaklik en vinnig met mekaar en hul werkers gekommunikeer “sodat die lyne kan oopbly”. Skoolbusse is ook met burgerbandradio’s toegerus vir die plaaskinders se veiligheid. Daar is gereeld op ’n kleintjie se knoppie gedruk om die bus se posisie op verskillende vooraf-afgespreekte posisies deur te gee. Selfone het merendeels daarna die plek van burgerbandradio’soorgeneem. Met die koms van die slimfoon, wat ’n rekenaar in die palm van jou hand geplaas het, het boere ’n sterk stuk gereedskap gekry om in verbinding te bly. Kommunikasietoepassings, soos WhatsApp, het soos ’n…

By die Franschhoek-motormuseum staan ’n ossewa met ’n lisensieskyf uit 1961, toe dit nog in ’n boer se diens was. In dié tyd het ’n nuwe soort voertuig op Suid-Afrika se plase begin verskyn, naamlik die bakkie. Aan die voorpunt was Toyopet, oftewel Toyota, die motorvervaardiger wat vandag steeds ’n kortkop voor die bondel is. Maar tussendeur het talle ander bakkies hul stempel op die Suid-Afrikaanse landbou afgedruk. MOSES IN DIE BIESIEMANDJIE 1972 Chevrolet LUV. Die voorloper van die Isuzu KB en D-Max het aanvanklik die Chevroletkenteken gedra, want General Motors (GM) het besluit “Isuzu” klink dalk te volksvreemd. Die Chev LUV met sy 1600 cc-enjin was ’n kitssukses. Hy kon ’n vrag van 1,2 ton dra, en in 1975 is 4 000 van hulle hier verkoop teen ’n billike…

Laeveldse hitte kan haar ywer nie keer Om in die Laeveld van Oos-Transvaal vrugte in te maak en konfyt te kook, is geen plesier nie. Die hitte van die dag is op sigself erg genoeg, sonder dié van ’n warm stoof. Selfs snags is dit byna onuithoudbaar. Mev. I. van Niekerk van Kaapmuiden het ten spyte daarvan binne ’n week, sonder enige hulp, 180 groot bottels metingemaakte vrugte, vrugtejellie en konfyt gevul. En sy moes net snags werk, want gedurende die dag beklee sy ’n betrekking elders. Die bottels is onder meer vol mango’s, appels, pere, appelkose, perskes, pruime, lemoene, waatlemoenkonfyt, pynappel en piesangs. Rossmore se raakvatter ’n Weduwee van Johannesburg het skoonskip gemaak op die Randse Paastentoonstelling se huisvlytafdeling. Mev. T. Roux van Rossmore het vir alles ingeskryf “waarvoor…

‘Toe ek vir Landbouweekblad begin skryf het, was die onderwerp nie vir my vreemd nie. Ons was ses geslagte lank boere en ek het op ’n plaas grootgeword. Dus het ek geweet wat dit is om ’n span esels se touleier te wees. Ek weet hoe om ’n perdekar in te span en koeie te melk. “Maar wat vir my belangriker was, is dat ek ’n uitgebreide gemeente ontwikkel het. Landbouweekblad het vir my baie beteken ten opsigte van my roepingsvervulling,” vertel ds. Kobus van der Westhuyzen in sy en sy vrou, Anina (“Bokkie”), se netjiese huis in ’n aftree-oord in Kaapstad se noordelike voorstede. Oor die jare heen hethydaaraan gewoond geraak dat mense hom nie in sy rol as moderator van die Wes-en Suid-Kaapse sinode van die NG Kerk…

KAALVOET-BOER 1953. Talle van die meer as tweeduisend besproeiingsboere langs die Oranjerivier tussen Boegoeberg en Kakamas was destyds brandarm en het na ’n nuwe begin gesmag. Mnr. H.J. Oosthuizen, ’n draadspanner van Carnarvon, is in 1929 Boegoeberg toe om kanale te grawe. Toe hy drie jaar later hom op erf nr. 981 vestig, het hy nie eens ’n paar skoene gehad om aan te trek nie – net “my verstand, my hande en die begeerte om my moue op te rol en te werk”. Hy was die eerste boer wat sultanas in dié omgewing opgelei het. ORGANIESE METODES ÁL BELANGRIKER 1968. Mnr. D.H. O’Flaherty van Oreston, naby Inchanga, verkoop eiers, groente en braaihoenders in ’n stalletjie op sy plaas. Om stadsmense soontoe te lok – sommige kom tot 50 myl…

Hier is geen trekkers, geen motors, geen vragmotors nie. As ’n mens Gamkaskloof van Prins Albert se kant af nader, kom jy ná 28 myl voor ’n diep poort in die Swartberge tot stilstand. Daar moet jy jou motor onder ’n doringboom los, want voor jou is die poort van Die Hel waardeur jy met dapper en stapper of te perd kan gaan. Al diere wat nog daar kan loop, is die bobbejane, luiperds, wildsbokkies en die donkies wat die inwoners van Die Hel gebruik om hul produkte te karwei. Geen voertuig met wiele kan daar ingaan nie omdat groot, ronde rivierklippe, watergate, bosse en sand hom stilswyend uitlag. En as die Gamkarivier besluit om sterk af te kom, lê hy van krans tot krans, sodat die administrateur maar kan…

GROOTRIVIER Op min plekke in die land woon daar ’n groepie mense wat in soveel afgesonderde eensaamheid ’n bestaan voer soos die paar boeregesinne langs die monding van die Oranjerivier, in die verste uithoek van Namakwaland. Groot was die verbasing en hartlik die ontvangs toe Landbouweekblad sy opwagting dáár maak. Besoekers en gaste daar is ’n skaars verskynsel. En wat is nou lekkerder as ’n rustige geselsie op die stoep met ’n groot kan sterk boeretroos en nuus uit die “onderwêreld”. Só het dit gegaan by die Ruppings van Ariesdrift, die Aggenbags van Korthoring, die Scholtze van Grootderm. Soos die name van hul plase is ook die mense – vriendelik en interessant, maar hard getemper deur die son, wind, droogte en swaarkry. Net soos die delwerye by Alexanderbaai, is die…